Τώρα που κατακάθισε ο κουρνιαχτός της υπόθεσης Βατοπεδίου – η μάλλον, τώρα που ο κουρνιαχτός αυτός επικαλύφθηκε από άλλους, πιο μακάβριους – βρήκα το χρόνο και τη διάθεση να καταγράψω δυο-τρεις σκόρπιες σκέψεις – απόπειρα απάντησης στο ερώτημα

Το νόμιμον είναι άραγε και ηθικόν;

το οποίο βασάνισε μια ολόκληρη χώρα κατά το τέλος του 2008 και στο οποίο μόνον ο πρώην Υπουργός Δημοσίας Τάξεως έδωσε ξεκάθαρη και αντρίκια απάντηση.

12

Ο νόμιμος τοις μετρητοίς

Α. Το νόμιμον:
Αριστοτέλους, Ηθικά Νικομάχεια, V, 1129b 11 et seq.

14

Δηλαδή (σημειώσεις, μετάφραση και υπογραμμίσεις προσφορά του μαγαζιού):
επειδή ο παράνομος είναι άδικος και ο νόμιμος δίκαιος, είναι φανερό ότι όλα τα νόμιμα είναι και δίκαια. Και νόμιμα είναι όσα ορίζονται από την νομοθετική εξουσία, και καθ’ ένα απ’ αυτά ισχυριζόμαστε πως είναι δίκαιο. Οι νόμοι λοιπόν ρυθμίζουν τα πάντα, έχοντας κατά νου είτε το κοινό συμφέρον όλων είτε αυτό των ολίγων είτε των εχόντων είτε το κοινό συμφέρον με οποιοδήποτε άλλο κριτήριο (Σσ: αναφέρεται στις διαφορετικές μορφές πολιτευμάτων). Συνεπώς δίκαια ονομάζουμε όσα δημιουργούν και διαφυλάττουν την ευτυχία για χάριν της κοινωνίας της οργανωμένης σε πόλη.

Συνάγω ότι:

  • Ο Αριστοτέλης δεν υπέκυψε στη γοητεία της Βουλγαράκειας λογικής. Η λέξη ηθική δεν απαντά στο απόσπασμα. Ηλιθιωδώς, ο Αριστοτέλης δε διάβασε ποτέ του Βουλγαράκη.
  • Ο νόμος σχετίζεται με το δίκαιο.

Καλώς, άρα πρέπει να μιλήσουμε λίγο περισσότερο για την (ανθρώπινη) δικαιοσύνη:

Αντιφώντος, Περί Αληθείας frammenta Β44

26

Δηλαδή: (μετάφραση και υπογραμμίσεις προσφορά του μαγαζιού)
Δικαιοσύνη λοιπόν είναι το να μην παραβαίνει κανείς πολίτης τους νόμους τους νομοθετημένους από την πόλη του. Ο πιο συμφέρων τρόπος να χρησιμοποιήσει κανείς τη δικαιοσύνη προς όφελός του είναι, ενώπιον μαρτύρων να τηρεί με θρησκευτική ευλάβεια τους νόμους της πόλης, και χωρίς μάρτυρες τους νόμους της φύσης. Διότι οι νόμοι που θεσπίζονται απ’ την πολιτεία αλλάζουν, οι δε φυσικοί νόμοι είναι κατ’ ανάγκην αναπόδραστοι. Και οι νόμοι της πόλης είναι προϊόντα συμφωνίας και όχι αυθύπαρκτοι, ενώ οι νόμοι της φύσεως είναι αυθύπαρκτοι και όχι προϊόντα συμφωνίας.

Συνάγω ότι:

  • Και ο Αντιφών ταυτίζει την δικαιοσύνη με το νόμο, το δε νόμο με τον άνθρωπο. Κάτι μυστήριο μας λέει για τους νόμους της φύσης (βλ. κατωτέρω υπό Β.), αλλά η λέξη ήθος απουσιάζει αυθαδώς. Ηλιθιωδώς, ο Αντιφών δε διάβασε ποτέ του Βουλγαράκη.
  • Οι νόμοι αλλάζουν κατά το δοκούν των νομοθετούντων (θετό δίκαιο). Λαϊκιστί, όποιος έχει το μαχαίρι έχει και το πεπόνι.
  • Τους νόμους τους τηρούμε ενώπιον μαρτύρων, ήτοι όταν μας βλέπουν (ή υπάρχει σοβαρή περίπτωση να μας βλέπουν) … Πάλι ηλιθιωδώς, ο Βουλγαράκης δε διάβασε ποτέ του Αντιφώντα.

23

Ο ηθικός επί πιστώσει

Β. Το ηθικόν:

Αριστοτέλους, Ηθικά Νικομάχεια, V, 1103a 14 et seq.

31

Δηλαδή: (σημειώσεις, μετάφραση και υπογραμμίσεις προσφορά του μαγαζιού)
Καθώς λοιπόν οι αρετές χωρίζονται σε διανοητικές (Σσ: π.χ. σοφία, φρόνηση, μνήμη) και ηθικές (Σσ: π.χ ανδρεία, μεγαλοψυχία, πειθαρχία), οι μεν διανοητικές αρετές αναπτύσσονται ως επί το πλείστον μέσω της διδασκαλίας, διότι απαιτούν χρόνο και εμπειρία, οι ηθικές αρετές αναπτύσσονται με τη συνήθεια, γι’ αυτό και η λέξη ηθική λίγο μόνο διαφέρει από τη λέξη έθος (συνήθεια). Είναι λοιπόν φανερό ότι καμία ηθική αρετή υπάρχει μέσα μας εκ φύσεως. Γιατί τίποτε απ’ όσα υπάρχουν στη φύση δε μπορεί να αλλάξει με τη συνήθεια. Για παράδειγμα, και χίλιες φορές να πετάξει κανείς μια πέτρα προσπαθώντας να την κάνει να κινείται προς τα πάνω, η πέτρα από τη φύση της στρέφεται προς τη γη, ενώ η φωτιά προς τον ουρανό και όλα τα υπόλοιπα υποκείμενα σε νόμους της φύσεως είναι αδύνατο ν’ αλλάξουν με την αντίθετη συνήθεια.
Συνεπώς οι αρετές ούτε έμφυτες είναι ούτε αναπτύσσονται κατανικώντας τη φύση μας. Απλά, είναι στη φύση μας να μπορούμε να γίνουμε ενάρετοι, μέσω της συνήθειας.

Συνάγω ότι:

  • ο Αριστοτέλης ασχολήθηκε με τις αρετές στα Ηθικά του. Η έννοια του νόμου απουσιάζει αυθαδώς (την ξαναβρίσκουμε στα Πολιτικά).
  • Η ηθική η ίδια, αντιπαρατιθέμενη με τους σταθερούς και απαράβατους φυσικούς νόμους για τους οποίους μίλησε ο Αντιφώντας, αλλάζει.
  • Ηθική και συνήθεια βρίσκονται σε συνεχή αλληλεπίδραση. Γινόμαστε ενάρετοι (ηθικοί) επαναλαμβάνοντας ηθικές πράξεις – επαναλαμβάνοντας ηθικές πράξεις, επιβεβαιώνουμε την αντίληψη της κοινωνίας περί ηθικής – θέτοντας τον πήχη για τους συνανθρώπους μας

Γ. Σημεία επαφής – απώθησης νόμου και ηθικής, σε πέντε απλά μαθήματα, άνευ διδασκάλου
Γ.1 Το δίκαιο σε καμία περίπτωση δεν αδιαφορεί για την ηθ-ική, τα έθ-ιμα και τις συν-ήθ-ειες! Ωστόσο, τα διαχωρίζει από το θετό νόμο:

Αστικός Κώδικας, άρθρο 1
Πηγές του δικαίου


Οι κανόνες του δικαίου περιλαμβάνονται στους νόμους και στα έθιμα.

Σημ. Τι θεωρείται έθιμο σύμφωνα με τον ΑΚ, αν μπορεί έθιμο να κατισχύσει αντίθετου νόμου, αν υπάρχουν ακόμη έθιμα είναι αντικείμενο διδακτορικής διατριβής και όχι θέμα post! Κρατώ όμως ότι οι συνήθειες τον μελών μιας κοινωνίας δεν είναι νόμοι.

Γ.2. Ορισμένες διατάξεις νόμων (αυτό ισχύει ιδιαίτερα στο ποινικό δίκαιο), κωδικοποιούν απόψεις περί ηθικής μιας συγκεκριμένης κοινωνίας.

Ποινικός Κώδικας άρθρο 84
Ελαφρυντικές περιστάσεις

1. Η ποινή μειώνεται επίσης … και στις περιπτώσεις που το δικαστήριο κρίνει ότι συντρέχουν ελαφρυντικές περιστάσεις.
2. Ελαφρυντικές περιστάσεις θεωρούνται ιδίως: α) το ότι ο υπαίτιος έζησε ως το χρόνο που έγινε το έγκλημα έντιμη, ατομική, οικογενειακή, επαγγελματική και γενικά κοινωνική ζωή β) το ότι στην πράξη του ωθήθηκε από όχι ταπεινά αίτια ή από μεγάλη ένδεια ή διατελώντας υπό την επίδραση σοβαρής απειλής ή υπό την επιβολή του προσώπου στο οποίο αυτός οφείλει υπακοή ή με το οποίο βρίσκεται σε σχέση εξάρτησης γ) το ότι στην πράξη του ωθήθηκε από ανάρμοστη συμπεριφορά του παθόντος ή παρασύρθηκε από οργή ή βίαιη θλίψη που του προκάλεσε άδικη εναντίον του πράξη δ) το ότι επέδειξε ειλικρινή μετάνοια και επιδίωξε να άρει ή να μειώσει τις συνέπειες της πράξης του και ε) το ότι ο υπαίτιος συμπεριφέρθηκε καλά για σχετικά μεγάλο διάστημα μετά την πράξη του.

Γ.3 Άλλοτε πάλι, η «ηθική» λειτουργεί ως «φραγμός» έναντι τις αυθαιρεσίας του δικαιώματος που επιφυλάσσει ο νόμος.

Αστικός Κώδικας άρθρο 281
Κατάχρηση δικαιώματος

Η άσκηση του δικαιώματος απαγορεύεται αν υπερβαίνει προφανώς τα όρια που επιβάλλουν η καλή πίστη ή τα χρηστά ήθη ή ο κοινωνικός ή οικονομικός σκοπός του δικαιώματος.

Γ.4 Συμβαίνει επίσης, ο νόμος να είναι εντελώς άσχετος με την περί ηθικής αντίληψη (οι περισσότερες δικονομικές – διαδικαστικές – ρυθμίσεις και τα περισσότερα τεχνοκρατικά κείμενα της ΕΕ ανήκουν σ’ αυτή την κατηγορία, διάλεξα στην τύχη):

Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας άρθρο 13
Δικαστήρια πρώτου βαθμού – αρμοδιότητα

 

Γιά την εκδίκαση των υποθέσεων που υπάγονται στα πολιτικά δικαστήρια είναι αρμόδια σε πρώτο βαθμό τα ειρηνοδικεία, τα μονομελή πρωτοδικεία και τα πολυμελή πρωτοδικεία.

Κανονισμός (ΕΚ) αριθ. 788/96 του Συμβουλίου, της 22ας Απριλίου 1996, περί των στατιστικών στοιχείων που πρέπει να υποβάλλουν τα κράτη μέλη σχετικά με την παραγωγή υδατοκαλλιέργειας Επίσημη Εφημερίδα L 108 της 1.5.1996, σ. 1 έως 7

Γ.5 Υπάρχουν επίσης περιπτώσεις, στις οποίες ο νόμος αναφέρεται σε ηθικές αρχές περασμένων εποχών :

Ποινικός Κώδικας άρθρο 199
Καθύβριση θρησκευμάτων

Οποιος δημόσια και κακόβουλα καθυβρίζει με οποιονδήποτε τρόπο την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία του Χριστού ή άλλη θρησκεία ανεκτή στην Ελλάδα τιμωρείται με φυλάκιση μέχρι δύο ετών.

Δ. Έπεται: διαφορές νόμου – ηθικής

  • Ανθρώπινος νόμος είναι το εκάστοτε οριζόμενο από την εκάστοτε νομοθετική εξουσία (εν προκειμένω τη Βουλή που – υποτίθεται ότι – αντιπροσωπεύει το λαό). Υποτίθεται ότι εκφράζει της πεποιθήσεις της νομοθετικής εξουσίας για το τι θα συμβάλλει στην ευημερία της εκάστοτε θεσπισμένης κοινωνίας στην οποία αναφέρεται. Υποτίθεται ότι ρυθμίζει γενικά έναν αόριστο αριθμό μελλοντικών καταστάσεων. Η παράβαση του νόμου συνεπάγεται κυρώσεις – αν ο παραβάτης εντοπισθεί και καταδικαστεί.
  • Ηθική είναι η αντίληψη που ένα άτομο ή μια κοινωνία έχει για τον συνήθη αποδεκτό τρόπο συμπεριφοράς. Και η ηθική μεταβάλλεται, δια μέσω της σταδιακής αλλαγής των συνηθειών – όχι δια νόμου. Η ανηθικότητα από μόνη της δεν (θα ‘πρεπε να) συνεπάγεται κυρώσεις – παρεκτός όταν το δίκαιο ρητά αναφέρεται σ’ αυτήν.  Η καταδίκη της ανηθικότητας είναι, ενίοτε, κοινωνική.

Ε. Και ολίγα παραδείγματα (για όποιον ακόμα δεν κατάλαβε – κάθε ομοιότητα με πραγματικές καταστάσεις και πρόσωπα απόλυτα συμπτωματική)

  • Παίρνω ενυπόθηκο δάνειο από την τράπεζα. Καθυστερώ να πληρώσω μια δόση. Η τράπεζα βγάζει το ακίνητο σε πλειστηριασμό. Νόμιμο; (Ναι) Ηθικό;
  • Παίρνω καταναλωτικό δάνειο από την τράπεζα. Καθυστερώ να πληρώσω μια δόση. Η τράπεζα ανατοκίζει σύμφωνα με το συμβόλαιο και (μέχρι πριν λίγα χρόνια) με το νόμο με αποτέλεσμα μια αρχική οφειλή 3000 ευρώ να εκτιναχθεί στα 10000 ευρώ συνολικά. Νόμιμο; (προ ετών, σίγουρα) Ηθικό;
  • Κατηγορούμενος σε ποινική δίκη επ’ ανθρωποκτονία εκ προθέσεως (Σσ: έχω σκοτώσει), προκειμένου να σώσω το τομάρι μου, εφευρίσκω ένα άλλοθι το οποίο οι ένορκοι μισοπιστεύουν και αθωώνομαι λόγω αμφιβολιών. Νόμιμο; (Ναι) Ηθικό;
  • Είμαι εργοδότης και αντί να προσλαμβάνω νέους μόνιμους εργαζόμενους για την κάλυψη πάγιων αναγκών της επιχείρησής μου, προτιμώ να απασχολώ υπενοικιασθέντες εργαζόμενους ή εργαζόμενους επιδοτούμενους απ’ τον ΟΑΕΔ – που απολύω μετά τη λήξη της επιδότησης. Νόμιμο;  (Ναι) Ηθικό;
  • Είμαι διευθυντικό στέλεχος επιχείρησης την οποία οδηγώ σε κατάρρευση. Πριν φύγω, παίρνω μαζί μου τις αποζημιώσεις που προβλέπει το συμβόλαιό μου, ύψους πολλών εκατομμυρίων ευρώ (golden parachute, golden handshake, les couilles en or). Νόμιμο;  (Ναι) Ηθικό;
  • Επαγγέλλομαι την επιθετική εξαγορά επιχειρήσεων, των οποίων τις κερδοφόρες μονάδες αποσπώ και, συχνά απολύοντας μέρος του προσωπικού, μεταπωλώ με κέρδος. Δεν παράγω τίποτε. Νόμιμο; (Ναι) Ηθικό;
  • Στοιχηματίζω ότι η τιμή μιας μετοχής, ενός ομολόγου κτλ την τάδε ημερομηνία θα είναι μικρότερη ή μεγαλύτερη της σημερινής και, αν χάσω, οφείλω να δώσω στον αντισυμβαλλόμενο μου την αγοραία τιμή εκείνης της ημερομηνίας.  Δεν παράγω τίποτε. Νόμιμο; (Ναι) Ηθικό;

Διαβάζω στα Νέα… αυτό.

Και μου’ρχεται φλασιά αυτό:

Στοιχειώδεις Έννοιες Δικαίου Καφρολάνδης:

Α. Πολιτική ευθύνη: ευθύνη οποιουδήποτε ασκεί διακυβέρνηση, κατέχοντας αιρετό αξίωμα, για την υλοποίηση του έργου αυτού. Απαντά στις εξής υποκατηγορίες:

  1. Υποκειμενική ευθύνη επί υπουργών για τα πεπραγμένα (παραλειπόμενά) τους, αντικειμενική ευθύνη (ευθιξία) υπουργών για τα όσα πράττουν ή παραλείπουν οι διοικητικοί τους υφιστάμενοι.
  2. Υποκειμενική ευθύνη πρωθυπουργού για τα πεπραγμένα (παραλειπόμενά) του,  αντικειμενική ευθύνη (ευθιξία) πρωθυπουργού για τα όσα πράττουν ή παραλείπουν οι υπουργοί του, τους οποίους επέλεξε και των οποίων προϊσταται ως primus inter pares.
  3. Συλλογική ευθύνη της κυβέρνησης – η οποία απολαύει ψήφου  εμπιστοσύνης της Βουλής για την υλοποίηση συγκεκριμμένου, προαποφασισθέντος και προεκτεθέντος πολιτικού προγράμματος.

Β. Ποινική ευθύνη: ευθύνη οποιουδήποτε (φυσικού) προσώπου, το οποίο τέλεσε ποινικά κολάσιμη πράξη ή παράλειψη η οποία μπορεί να του καταλογισθεί, δηλαδή να συνδεθεί αιτιακά με δόλο (ή αμέλειά) του. Υποκειμενική σε κράτη δικαίου.

Τι μας είπε ο πρωθυπουργός μας;

«Έπρεπε να είμασταν πιο υποψιασμένοι … αργήσαμε να κινηθούμε».  Για να καταλήξει πως οι πολίτες πληγώθηκαν από την υπόθεση του Βατοπεδίου και ότι η κυβέρνηση πρέπει να αναλαμβάνει την πολιτική ευθύνη για όσα πληγώνουν τους πολίτες.

Τι θέλει να πεί ο ποιητής;

1.  Πολιτική ευθύνη: Συλλογική και αντικειμενική μας τρέχει απ’ τα μπατζάκια! Πάρε κόσμε. Και πρώτος εγώ, έστω και με καθυστέρηση!

(Το αυτονόητο;  Το συνήθως συμβαίνον;)

Υποκειμενική ευθύνη; …

(Ποιός Θανάσης;)

2. Ποινική ευθύνη;  …

(Ποιός Θανάσης;)

3. Για σας μωρέ το κάνω, μη νομίζετε, επειδή πληγωθήκατε και δε θέλω να πονέσετε…

(μωρέ ας είχε πυροβολήσει ο μπάτσος κάτι μήνες νωρίτερα και θα σας έλεγα εγώ αν έκανα πως ζητούσα συγγνώμη).