Μπροστά στην κάλπι

(μουσική υπόκρουση, για όποιον δε σιχαίνεται, κάτωθι)

Και τό λεγα ο ρουφιάνος, δεν το λεγα;

όταν ένα σύστημα είναι σε ένταση, ρευστό και ευμετάβλητο, η πιθανότητα της αποσταθεροποίησής του λόγω τυχαίων γεγονότων αυξάνεται ραγδαία. Έτσι, … , ένα τυχαίο γεγονός (…, μια μαλακία για να περνάει η ώρα από … σημαίνον πρόσωπο, …) μπορεί να κάνουν τα πάντα στάχτη και Burberry’s.

 Τι ήθελα και μίλησα, ο γκαντέμης; Δεν καθόμαν καλά, να δώ χτες (Halloween γαρ) στο ένα κανάλι το Δράκουλα στην τηλεόραση, στο άλλο την κοράκλα του Δράκουλα (και οσονούπω μαιτρέσσα του διαόλου), να ζητάν από τους βουλευτές σου να σε ρίξουν; Και να χειροκροτώ σύμπαν το Μητσοτακαίικο, για πρώτη φορά στην άμωμη ζωή μου;

What the hell were you thinking, if at all?

Όποιος ζητά δημοψήφισμα ή ψήφο εμπιστοσύνης για να λάβει λαϊκή και κοινοβουλευτική νομιμοποίηση, δεν το κάνει κατόπιν εορτής. Η θεία Άγγελα που πριν από κάθε Σύνοδο Κορυφής πηγαίνει στη Μπούντεσταγκ, ντιπ ηλίθια είναι; Βέβαια, σιγά μη πήγαινε και αυτή – αλλά υπάρχουν δικαστές στην Καρλσρούη, όχι σαν τους δικούς σου έχουν εξαντλήσει το κάμα σούτρα σε στάσεις εργασίας (αντισυνταγματικές απεργίες δηλαδή – μη χέσω).

Μη με παρεξηγείς, πολυχρονεμένε μου δημοκράτη, πιστεύω στον Κυρίαρχο Λαό, περισσότερο απόσο ο παππούς, ο πατέρας σου και εσύ μαζί (με την έννοια ότι οποιοσδήποτε θετικός αριθμός είναι μεγαλύτερος από το άθροισμα τριών μηδενικών). Αλλά, πως να το κάνουμε, για να κάνεις ένα δημοψήφισμα:

    • πρέπει ο λαός σου να έχει την κατάλληλη παιδεία. Όταν δημοψήφισμα έχει να συμβεί από το 74, και όταν όλα τα δημοψηφίσματα των ΕΛλήνων αφορούσαν την (πρόσκαιρη) έξωση των Γλυξβούργων, πως διάολο, μέσα σε δύο μήνες, τον καλείς, για πρώτη φορά, να λαβει το μέλλον του στα χέρια του; Ελιτίζω; Μπορεί. Αλλά το πρόβλημα είναι υπαρκτό. Αν ο κυρίαρχος λαός αποτελείται από ένα συνονθύλευμα πρώην βολεμένων αγανακτιζμένων που θεωρούν τη μούντζα επαναστατική πράξη, ένα δημοψήφισμα με τρομάζει. Το δε αποτέλεσμά του, ακόμα περισσότερο. Όποιο και νά ναι.
    • πρέπει να υπάρχει ένα πραγματικό και ουσιαστικό ερώτημα. Όπως πολύ σωστά το έθεσαν στο BBC, «είναι σαν να ρωτάς τις γαλοπούλες αν θέλουν να ψηθούν τα χριστούγεννα«.  Ποιό είναι το ερώτημα; Ευρώ ή χρεοκοπία; Συμφωνώ (μπρρ) με τον αντιπρόεδρο, είναι ανεπίτρεπτο να εμφανίζονται γκάλλοπ που προτείνουν απόρριψη του μνημονίου με την Ελλάδα στο ευρώ (και αυτό δείχνει την πχιότητα του εκλογικού σώματος), αλλά ένα δημοψήφισμα δεν μπορεί να είναι εκβιαστικό. Κάτι τέτοιο θα περιέγραφε (ξανά) το Σύνταγμα. (που’σαι: ούτε οι εκλογές μπορούν να είναι εκβιαστικές – οπότε, αν έχεις τη δεδηλωμένη, σκάσε και κυβέρνα, όπως μπορείς).
    • πρέπει να ενεργείς καλή τη πίστει και όχι να (εμ)παίζεις εν ου παικτοίς. Καλώς η κακώς, σ’αυτή την περιπέτεια (προπέτεια; ) που λέγεται Ευρώπη, είμαστε όλοι μαζί. Πώς θα φαινόταν στην κυβέρνηση και στους Έλληνες αν, μετά την Σύνοδο Κορυφής, η Μέρκελ έκανε δημοψήφισμα για την έγκριση του ποσοστού της Γερμανίας στην έκτη δόση του δανείου της Ελλάδας; Τώρα, μια τέτοια ενέργεια, νομιμοποιήθηκε για το μέλλον. Η «προσφυγή-στη-λαική-κυριαρχία-όταν-μας-βολεύει» είναι ένα παιχνίδι που μπορούν να το παίξουν όλοι – και πολύ καλύτερα.

Η Μεγάλη Σούμα: Vae Victis. Nunc nobis est bibendum. (ουαι τοις ηττημένοις – θα τον πιούμε).

Χτυπάω αυτές τις λίγες γραμμές, μοναχικέ/μοναδικέ μου αναγνώστα, όχι για να πείσω εσένα, παρά για να πείσω εμένα. Ή, καλύτερα, για να βάλω σε τάξη, στο θολωμένο μου μυαλό, τη μεγάλη εικόνα, την αποτελούμενη αλλά διακριτή από τις μικροπαπαριές που έρχονται κάθε μέρα στο προσωπικό ή επαγγελματικό μου e-mail, στις εφημερίδες, στις συναντήσεις και ταξείδια εργασίας, στα τσιτάτα των «μεγάλων».

Έτσι, αυτό το ποστ δε θα ασχοληθεί με το αν θα μας κουρέψουνε και πόσο ή αν θα πάμε να κουρευόμαστε, ούτε με το αν θα μας πτωχεύσουνε ή θα φτωχύνουμε, ούτε καν με τα (πολλώ σοβαρότερα) θέματα τι θα πλέξει η Κατσέλη μετά τη διαγραφή της ή αν η Ντόρα θα πάει με τον ή στο διάολο.

Με τι θα ασχοληθεί; Δώσε τώρα βάση μοναδικέ/μοναχικέ μου αναγνώστα:

  • η ανάγκη του ψαλιδίσματος των εισοδημάτων των υπερπλουσίων εδώ και καιρό προβάλλεται από τις μάζες (όσες έχουν ξυπνήσει) και δειλά-δειλά από θεσμικά όργανα. Τον τελευταίο καιρό βλέπουμε και εκπροσώπους αυτής της εξωπραγματικής ελίτ να θέλουν να πληρώσουν περισσότερους φόρους (1), (2). Φυσικά, όχι ακόμα στην Ελλάδα – που ποτέ της δεν αξιώθηκε μια μεγαλοαστική ελίτ της προκοπής. Γιατί το κάνουν αυτό; Σαφώς και όχι επειδή μας αγαπήσαν έτσι ξαφνικά: γι’ αυτό υπάρχει η φιλανθρωπία βρε κουτά! Και όλοι οι Κροίσοι, είναι, κατά παραδοχή, φιλάνθρωποι – διότι ξέρουν ότι η φιλανθρωπία συντηρεί το σύστημα (ο πεινασμένος που θα χορτάσει την πείνα του στο συσσίτιο, δε θα επαναστατήσει). Άρα, ανταποκρινόμενοι στα αιτήματα για φορολογική δικαιοσύνη, απλά αναγνωρίζουν ότι το σύστημα δεν είναι βιώσιμο στην παρούσα του μορφή – και ζητάν η επανάσταση του 99% να γίνει με την άδεια της αστυνομίας του 1%.

  • Ανεξαρτήτως (ή μήπως, λόγω;) της μη βιωσιμότητας της φορολογικής αδικίας, η έννοια του «κοινωνικού κράτους» όπως το ξέραμε δε μοιάζει βιώσιμη. Ούτε εκεί όπου αυτό δεν υπάρχει (Αμέρικα), ούτε εκεί όπου (ακόμα) υπάρχει. Δε θα κουράσω με αναλύσεις υπογεννητικότητας, baby boomers που βγαίνουν στη σύνταξη κτλ. Ακόμη και αν όλα αυτά λύνονταν δια μαγείας, η κρίση απέδειξε ότι σίγουρες επενδύσεις που θα οδηγήσουν σε σίγουρες συντάξεις δεν υπάρχουν. Οικτρό παράδειγμα, τα συνταξιοδοτικά ταμεία της Ελλάδας των οποίων το χαρτοφυλάκιο αποτελείται κατά βάσιν από ομόλογα του Ελληνικού Δημοσίου. Με το παράδοξο, (οτ)αν συμβεί καμιά στραβή, το κράτος να καλείται ως imperium (φορέας δημόσιας εξουσίας) να χρηματοδοτήσει ταμεία που βρέθηκαν ακάλυπτα επειδή δεν τήρησε τις υποχρεώσεις του ως fiscus (συμμετέχων στην αγορά ομολόγων). Πρακτικά αδύνατο.
  • Μαλακία του όποιος δε διαφοροποίησε το χαρτοφυλάκιο του, θα μου πείτε. Δεκτό, αλλά ακόμη και αν είχαν κάνει, εξαιτίας της υψηλής αλληλεξάρτησης των χρηματοπιστωτικών προϊόντων και ιδρυμάτων παγκοσμίως, το μέσο αποτέλεσμα δε θα ήταν πολύ καλύτερο. Η αλληλεξάρτηση ως κατάρα.
  • Και ήταν πάντα έτσι μπαμπά; Όχι, μέχρι πριν λίγο καιρό, η αλληλεξάρτηση, σε συνδυασμό με ατελείς και τμηματικές λύσεις, ήταν βασικά συστατικά της επιτυχημένης π.χ. ευρωπαϊκής ενοποίησης. Η κοινοτική μέθοδος (méthode communautaire) δεν είναι στην ουσία τίποτε άλλο από τη συστηματική επίτευξη ατελών μα εφικτών συμφωνιών, γνωρίζοντας, πως μετά από λίγο, θα οδηγήσουν σε κρίση, που θα κάνει εφικτές περαιτέρω, πιο δραστικές (αλλά ατελείς) συμφωνίες, διότι είναι οικονομικά, πολιτικά κτλ πιο συμφέρον να προχωρήσει κανείς μπροστά παρά να τα καταστρέψει όλα. Όποιος εδώ βλέπει τον κομμουνιστικό αφορισμό ότι ο καπιταλισμός πορεύεται από κρίση σε κρίση … έχει δίκιο. Á nos moutons, σύμφωνα με το ενωσιακό δόγμα (που τελικά δε διαφέρει σε πολύ απ’ το ορθόδοξο κοκ), η ενοποίηση μας περιμένει στο τέλος αυτής της πορείας ως Άγιο Δισκοπότηρο. Όταν η κρίση ήρθε σαν όρνιο περνώντας τον Ατλαντικό, για λίγες μέρες, πίστεψα πραγματικά ότι οι μανδαρίνοι των Βρυξελλών θα τη σκαπούλαραν και πάλι, όπως τόσες φορές στο παρελθόν. Μετά, κατάλαβα το σφάλμα μου. Οι προηγούμενες κρίσεις ήταν εσωτερικές – χρειαζόταν ένα ακόμη ανακάτωμα της τράπουλας. Τώρα, παίζουμε με τις Άγορες – που κρατάνε φύλλα. Για να μη σε πω ότι η τράπουλα είναι και λειψή και σημαδεμένη.

  • Για μια στιγμή μάστορα! Ακόμη και τώρα όμως ισχύει το άλλο κομμάτι της κοινοτικής μεθόδου, έτσι δεν είναι; Ήτοι, ακόμη είναι οικονομικά, πολιτικά κτλ. πιο συμφέρον να προχωρήσει κανείς μπροστά παρά να τα καταστρέψει όλα, έτσι δεν είναι; Δεν είμαι σίγουρος. Για δύο λόγους.
    • Πρώτον, στην καλύτερη των περιπτώσεων, η κατάσταση είναι ρευστή και ευμετάβλητη. Διότι εξαρτάται από τις Αγορές. Σε αυτό το βλογ δε θα ακούσετε μαλακίες περί αοράτων κωλόχερων, αυτορρύθμισης κτλ. Μετά τη Bear Sterns, oύτε ρεπουμπλικάνοι βολευτές δεν τα χάφτουν πλέον αυτά. Ούτε θα ακούσετε την Μέγιστη Παπάρα, ότι δηλαδή οι Αγορές είναι λογικές (markets are rational). Αν πιάσω στα χέρια μου τον οικονομολαμόγιο που πέταξε αυτή την ανεπίτρεπτη γενίκευση … Όλοι οι συμμετέχοντες στις αγορές είναι λογικοί, ή μάλλον συμφεροντολογικοί, με την έννοια ότι κοιτάζουν το συμφέρον τους, ανεξάρτητα, ή και σε βάρος, των άλλων. Όμως το συμφέρον του κάθε συμμετέχοντα χωριστά, αθροιζόμενο, δεν φτιάχνει κανένα «κοινό συμφέρον» το οποίο, λογικά, οι αγορές πρέπει να υπερασπιστούν. Επίσης, οι αγορές δεν είναι ζώα να έχουν το ένστικτο της αυτοσυντήρησης. Το να ζητάς από τις «Αγορές» να κάνουν κράτει διότι, τυχόν πιστωτικό γεγονός, χρεωκοπία κράτους κοκ θα καταστρέψει και τις ίδιες, είναι σαν να θέτεις αναρίθμητα “prisoner’s dilemmas” σε όλους τους συμμετέχοντες, καθιστώντας την καταστροφή ακόμη πιο πιθανή.
    • Δεύτερον, όταν ένα σύστημα είναι σε ένταση, ρευστό και ευμετάβλητο, η πιθανότητα της αποσταθεροποίησής του λόγω τυχαίων γεγονότων αυξάνεται ραγδαία. Έτσι, ακόμη και αν όλοι οι συμμετέχοντες στην αγορά τρώνε όλα τους τα κορν-φλέηκς και δεν πειράζουν τα άλλα παιδάκια, ένα τυχαίο γεγονός (μια παραίτηση σημαίνοντος προσώπου, μια μαλακία για να περνάει η ώρα από άλλο σημαίνον πρόσωπο, ένα παιδάκι που θέλει πίσω τη δεκαρίτσα του όπως στη Μαίρη Πόππινς) μπορεί να κάνουν τα πάντα στάχτη και Burberry’s.

Η Μεγάλη Σούμα; Την ανάγκην κοινοτυπίαν ποιούμενος, ζούμε σε ενδιαφέροντες καιρούς. Ραντεβού στα Γουναράδικα…

Προηγούμενα τεύχη: Ι, II

Στη σειρά αυτή, καιρού επιτρέποντος, θα παρουσιαστούν ολίγα άρθρα πρωτογενούς και δευτερογενούς νομοθεσίας της Ένωσης, κομβικά για τη σημερινή κατάσταση της ΕΛλάδας και όχι μόνο. Χωρίς σειρά, σε σχέση με ό,τι απασχολεί την επικαιρότητα και με διάθεση εκλαϊκισμού – αλλά όχι λαϊκισμού.

Στα προηγούμενα μέρη, εξετάστηκε με ποιες προϋποθέσεις (δεν!) είναι δυνατή η ανάληψη, χρηματοδότηση, εγγύηση κτλ του ελληνικού χρέους από την Ένωση, ή από ένα ή περισσότερα κράτη μέλη. Σήμερα, θα εξετασθεί πως θα μπορούσαν να αναλάβουν, χρηματοδοτήσουν, εγγυηθούν το ελληνικό χρέος η Τράπεζα της Ελλάδος (ΤτΕ) και/ή η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ)/το Ευρωσύστημα (δηλαδή, το σύνολο των κεντρικών τραπεζών των κρατών της ευρωζώνης συν η ΕΚΤ).

Sandro Botticelli, Giuliano de' Medici (κουϊζ: γιατί επελέγη αυτός ο πίνακας;;)

Η ΤτΕ δε μπορεί να κάνει τίποτε: με την ένταξη της Ελλάδας στην Ευρωζώνη, ασκεί τις αρμοδιότητες που σχετίζονται με την νομισματική πολιτική (καθορισμός επιτοκίων, έκδοση νομίσματος) μόνο στα πλαίσια του Διοικητικού Συμβουλίου της ΕΚΤ. Άρα, μονομερής καθορισμός επιτοκίων (υποτίμηση του ευρώ) μονομερής έκδοση πληθωριστικού ευρώ (υποτίμηση του ευρώ) είναι νομικά αδύνατα.

Και η ΕΚΤ; Γιατί δε βάζει το τυπογραφείο της να δουλέψει διπλοβάρδια;

Είναι αλήθεια ότι η ΕΚΤ θεωρητικά θα μπορούσε να έκοβε πληθωριστικό χρήμα – αν αποφάσιζαν από κοινού οι Διοικητές των κεντρικών τραπεζών της ευρωζώνης. Όπως λέει και το άρθρο 128 παράγραφος 1 της Συνθήκης:

Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα έχει το αποκλειστικό δικαίωμα να επιτρέπει την έκδοση τραπεζογραμματίων σε ευρώ μέσα στην Ένωση. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και οι εθνικές κεντρικές τράπεζες μπορούν να εκδίδουν τέτοια τραπεζογραμμάτια. Τα τραπεζογραμμάτια που εκδίδονται από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και τις εθνικές κεντρικές τράπεζες είναι τα μόνα τραπεζογραμμάτια που αποτελούν νόμιμο χρήμα μέσα στην Ένωση.

Με τον Πρόεδρο της Bundesbank όμως στο Διοικητικό Συμβούλιο της ΕΚΤ, αυτό δεν πρόκειται να συμβεί ούτε του αγίου τέτοιου ανήμερα.

Γιατί; Μα διότι ο πρωταρχικός στόχος της ΕΚΤ (άρθρο 127 της Συνθήκης, δεν το αντιγράφω για να μη κουράζω) είναι «η διατήρηση της σταθερότητας των τιμών» και η έκδοση πληθωριστικού χρήματος αντιμάχεται αυτόν τον υπέρτατο σκοπό.

Επίσης, οι Διοικητές είναι ανεξάρτητοι στις αποφάσεις τους, δηλαδή δεν υπόκεινται σε κανενός είδους κυβερνητικό καταναγκασμό ή απειλή. Οι παλαιότεροι θυμούνται ακόμη τις σαφείς οδηγίες του μακαρίτη του Αντρέα στην ΤτΕ στις δύο υποτιμήσεις -συγγνώμη, διολισθήσεις – της δεκαετίας του 80. Ο Αντρέας σίγουρα θα επαναλάμβανε «έξω απ’ την ΕΟΚ» αν διάβαζε το άρθρο 130 της Συνθήκης:

Κατά την άσκηση των εξουσιών και την εκτέλεση των καθηκόντων και υποχρεώσεων που τους ανατίθενται από τις Συνθήκες και το καταστατικό του ΕΣΚΤ και της ΕΚΤ, ούτε η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, ούτε οι εθνικές κεντρικές τράπεζες, ούτε κανένα μέλος των οργάνων λήψης αποφάσεων των ιδρυμάτων αυτών, δεν ζητάει ούτε δέχεται υποδείξεις από τα θεσμικά ή λοιπά όργανα ή οργανισμούς, από την κυβέρνηση κράτους μέλους ή από άλλο οργανισμό. Τα θεσμικά και λοιπά όργανα ή οργανισμοί της Ένωσης, καθώς και οι κυβερνήσεις των κρατών μελών, αναλαμβάνουν την υποχρέωση να τηρούν την αρχή αυτή και να μην επιδιώκουν να επηρεάζουν τα μέλη των οργάνων λήψης αποφάσεων της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας ή των εθνικών κεντρικών τραπεζών, κατά την άσκηση των καθηκόντων τους.

Ακόμη και αν συνέβαινε (και έκαναν τα στραβά μάτια τα γεράκια κατά του πληθωρισμού), ούτε η ΕΚΤ ούτε η ΤτΕ νομικά δε θα μπορούσαν να δώσουν το ζεστό χρήμα στο Ελληνικό Δημόσιο, ούτε σαν δάνειο ούτε σαν τίμημα για την αγορά των ομολόγων του, έστω και σε προνομιακή τιμή.

Γιατί; Την απορία θα σας τη λύσει το (κακομεταφρασμένο, είναι αλήθεια) άρθρο 123.1 της Συνθήκης:

Απαγορεύονται οι υπεραναλήψεις ή οποιουδήποτε άλλου είδους πιστωτικές διευκολύνσεις από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα ή από τις κεντρικές τράπεζες των κρατών μελών, …, προς θεσμικά και λοιπά όργανα ή οργανισμούς της Ένωσης, κεντρικές κυβερνήσεις, περιφερειακές, τοπικές ή άλλες δημόσιες αρχές, άλλους οργανισμούς δημοσίου δικαίου ή δημόσιες επιχειρήσεις των κρατών μελών. απαγορεύεται επίσης να αγοράζουν απευθείας χρεόγραφα, από τους οργανισμούς ή τους φορείς αυτούς, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα ή οι εθνικές κεντρικές τράπεζες.

Ξεκάθαρες διατάξεις δε θέλατε, που να μη διαβάζονται με χίλιους δύο τρόπους: πάρτε δύο «απαγορεύεται» φαρδύ πλατύ, ωσάν κυνόδοντα γερμανικού ποιμενικού (εντάξει, η παράγραφος 2 είναι για μεταπτυχιακό σεμινάριο – όπως και το άρθρο 124, αλλά η ουσία είναι απλή).

Γιατί; Φοβάμαι θα αρχίσω να επαναλαμβάνομαι. Ήταν από τις εγγυήσεις που η Γερμανία ζήτησε (και πήρε) προκειμένου να συμμετάσχει (ή καλύτερα, να ηγηθεί) στο πείραμα του ευρώ. Οι Γερμανοί δεν ξεχνούν πως πλήρωσαν ακριβά την κατάρρευση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης λόγω πληθωρισμού (που έφερε τον Χίτλερ, που έφερε τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, που έφερε την ήττα στον πόλεμο, που έφερε τη διαίρεση και αμερικανικές βάσεις στο Wiesbaden, στο Mainz, με αμερικανούς να συμπεριφέρονται σαν… γερμανικές δυνάμεις κατοχής). Και έμαθαν να φοβούνται τον πληθωρισμό σαν το διάολο. Και έμαθαν να εμπιστεύονται την κεντρική τους τράπεζα περισσότερο απ’ την εκλεγμένη κυβέρνησή τους την ίδια.

Και κληροδότησαν στην ΟΝΕ αυτό το μοντέλο ανεξάρτητης κεντρικής τράπεζας που δεν δικαιούται να επιτελέσει λειτουργίες ύστατου δανειστή (lender of last resort), σε αντίθεση με τους ομολόγους της στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού.

Είναι αυτό το μοντέλο που ταιριάζει στην Ευρωζώνη; Με κουράζετε, γέρον άνθρωπο. Είναι το μοντέλο που ελέωι Μάαστριχτ έχουμε. Και που δούλεψε τόσα χρόνια. Άλλη ερώτηση.

Αν η ΕΚΤ και οι τράπεζες της Ευρωζώνης δεν μπορούν να δώσουν  χρήματα άμεσα στην Ελλάδα, μπορούν να το κάνουν έμμεσα;

Και μπορούν και το κάνουν. Παρέχουν ρευστότητα (δανείζουν χρήματα ντε) στα πιστωτικά ιδρύματα με επιτόκιο 1% και με ασφάλεια (ενέχυρο σε απλά ελληνικά) σκουπιδοομόλογα (junk bonds) του ελληνικού δημοσίου άμα λάχει.

Και χωρίς κανένα πρόβλημα, σύμφωνα με έκτακτη σημερινή απόφαση της ΕΚΤ, η οποία λίγο πολύ λέει πως, ό,τι τίτλους και να εκδόσει η ελληνική κυβέρνηση (τιτλοποίηση απαιτήσεων από χρυσά δόντια; μπακίρια; τις εισπράξεις του χρυσοφόρου λειψάνου του Αγίου Εφραίμ;) το Ευρωσύστημα θα τα δέχεται. Μέχρι νεωτέρας. Υπόψιν, το άρθρο 18 του καταστατικού της ΕΚΤ κάνει λόγο για «πράξεις με επαρκή ασφάλεια».

Mετά, τα πιστωτικά ιδρύματα με τα λεφτά αυτά μπορούν άνετα να αγοράσουν ομόλογα του ελληνικού δημοσίου (απόδοση πάνω από 10%!) ή και να σορτάρουν ομόλογα του ελληνικού δημοσίου. Έτσι είναι όλοι κερδισμένοι (βέβαια, άλλος πολύ λιγότερο, άλλος πολύ περισσότερο)!

Αυτά για σήμερα. Στα επόμενα (αν δεν προκύψει κάτι έκτακτο), θα κάνουμε ένα σάλτο στο παρελθόν και θα δούμε τη διαδικασία ένταξης μέλους στην Ευρωζώνη, και στο μέλλον, για να δούμε ποιές οι θεωρητικές δυνατότητες για την Ελλάδα (κοινώς, μέσα ή έξω;)

Προηγούμενα τεύχη: Ι

Στη σειρά αυτή, καιρού επιτρέποντος, θα παρουσιαστούν ολίγα άρθρα πρωτογενούς και δευτερογενούς νομοθεσίας της Ένωσης, κομβικά για τη σημερινή κατάσταση της ΕΛλάδας και όχι μόνο. Χωρίς σειρά, σε σχέση με ό,τι απασχολεί την επικαιρότητα και με διάθεση εκλαϊκισμού – αλλά όχι λαϊκισμού.

Michel-Ange Le Déluge - Ο κατακλυσμός (Fresque de la Chapelle Sixtine)

Στο προηγούμενο μέρος, μιλήσαμε για τη ρήτρα μη διάσωσης κράτους μέλους από κράτος μέλος ή από την Ένωση.

Υπάρχει όμως και ρήτρα διάσωσης από την Ένωση; Ναι, μπορείτε να κοιμάστε ήσυχοι. Το άρθρο 122 της Συνθήκης επαγρυπνεί (οι υπογραμμίσεις του μαγαζιού):

1. Με την επιφύλαξη άλλων διαδικασιών που προβλέπονται στις Συνθήκες, το Συμβούλιο, προτάσει της Επιτροπής, μπορεί να θεσπίζει, σε πνεύμα αλληλεγγύης μεταξύ κρατών μελών, τα κατάλληλα μέτρα για την αντιμετώπιση της οικονομικής κατάστασης, ιδίως εάν ανακύψουν σοβαρές δυσκολίες στον εφοδιασμό με ορισμένα προϊόντα, ιδίως στον τομέα της ενέργειας.

2. Όταν ένα κράτος μέλος αντιμετωπίζει δυσκολίες ή διατρέχει μεγάλο κίνδυνο να αντιμετωπίσει σοβαρές δυσκολίες, οφειλόμενες σε φυσικές καταστροφές ή έκτακτες περιστάσεις που εκφεύγουν από τον έλεγχό του, το Συμβούλιο, προτάσει της Επιτροπής, μπορεί να αποφασίσει να του χορηγήσει, υπό ορισμένους όρους, χρηματοδοτική ενίσχυση της Ένωσης. Ο πρόεδρος του Συμβουλίου ενημερώνει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για τη ληφθείσα απόφαση.

Γιατί δεν εφαρμόζεται η παράγραφος 1 να τελειώνουμε;

Η καλή ημέρα απ’το πρωϊ φαίνεται. Έτσι και αυτή η παράγραφος αρχίζει αναγγέλοντας την επικουρικότητά της. Τα μέτρα για την αντιμετώπιση της οικονομικής κατάστασης είναι δυνατά «με την επιφύλαξη άλλων διαδικασιών που προέρχονται από τις Συνθήκες»… είδαμε στο πρώτο μέρος ότι το άρθρο 125 (και όχι μόνο) προβλέπει άλλη διαδικασία (ή μάλλον προβλέπει ότι δεν πρέπει να υπάρχει διαδικασία).

Εντάξει. Αλλά η παράγραφος 2 δεν αρχίζει με την ίδια φράση. Δεν μπορεί να εφαρμοστεί αυτή;

Μπορεί. Αλλά οι δυσκολίες στις οποίες αναφέρεται αυτή η παράγραφος πρέπει να οφείλονται σε «φυσικές καταστροφές ή έκτακτες περιστάσεις που εκφεύγουν από τον έλεγχό» του χειμαζόμενου Κράτους Μέλους.

Υπεραπλουστεύοντας (οι καθηγητάδες του δικαίου της ΕΕ θα με έβαζαν στη γωνία που εξηγώ όρους κοινοτικού δικαίου χρησιμοποιώντας εθνική νομική ορολογία), οι περιστάσεις που βγάζουν τα 3 7άρια στην φρουτομηχανή της ΕΕ υπάγονται αποκλειστικά στην έννοια της «ανωτέρας βίας» (vis major, force majeure, Act of God, höhere Gewalt). Χονδρικά, ανωτέρα βία είναι κάθε περιστατικό το οποίο ο συνετός οφειλέτης 1. δεν μπορεί να προβλέψει, και 2. δεν μπορεί να αντιμετωπίσει.

– κατακλυσμός; ναι (εκτός αν ζούμε στους τροπικούς)

– σεισμός; ναι…

– ακρίδες, βατράχια, χαλάζι, μουχρίτσα, δάκος, και ο Μητσοτάκης να περνάει τα βράδια και να σκοτώνει τους πρωτότοκους κάθε οικογένειας που δεν αγόρασε κουπόνια ΝΔ; ναι…

Χρεωκοπία της χώρας. Όχι. Ο καθένας μπορεί να δεί πότε λήγουν τα ομόλογα του δημοσίου. Και, συνεπώς, οι ανά πάσα στιγμή δανειακές ανάγκες της χώρας είναι προβλέψιμες.

Συμπέρασμα: μπορεί οι τελευταίες κυβερνήσεις, τα λαμόγια τους και τα μέτρα τους να έμοιαζαν με σεισμούς λοιμούς και καταποντισμούς – αλλά, από οικονομικής άποψης, δεν δίνουν τη δυνατότητα αποζημίωσης (κυρίαρχος λαός κτλ κτλ…).

Αυτά για σήμερα. Σο επόμενο, αν η Ένωση και τα Κράτη Μέλη δε μπορούν να συνδράμουν την Ελλάδα, μπορούν οι κεντρικές της τράπεζες;

Στη σειρά αυτή, καιρού επιτρέποντος, θα παρουσιαστούν ολίγα άρθρα πρωτογενούς και δευτερογενούς νομοθεσίας της Ένωσης, κομβικά για τη σημερινή κατάσταση της ΕΛλάδας και όχι μόνο. Χωρίς σειρά, σε σχέση με ό,τι απασχολεί την επικαιρότητα και με διάθεση εκλαϊκισμού – αλλά όχι λαϊκισμού.

Εν αρχή ήν ο λόγος, λοιπόν, και το πρώτο τούβλο (θεμέλιος λίθος, αν δεν δημοτικίζεις, αναγνώστα) στο περίλαμπρο οικοδόμημα της ΟΝΕ είναι η ρήτρα μη διάσωσης (ελληνιστί no-bailout clause). Αφήνω το άρθρο 125(1) της Συνθήκης για τη λειτουργία της ΕΕ να μαγέψει τα πλήθη:

Η Ένωση δεν ευθύνεται για τις υποχρεώσεις που αναλαμβάνουν οι κεντρικές κυβερνήσεις, οι περιφερειακές, τοπικές ή άλλες δημόσιες αρχές, άλλοι οργανισμοί δημοσίου δικαίου ή δημόσιες επιχειρήσεις των κρατών μελών, ούτε τις αναλαμβάνει, με την επιφύλαξη των αμοιβαίων χρηματοοικονομικών εγγυήσεων για την από κοινού εκτέλεση ενός συγκεκριμένου έργου. Κανένα κράτος μέλος δεν ευθύνεται για τις υποχρεώσεις που αναλαμβάνουν οι κεντρικές κυβερνήσεις, οι περιφερειακές, τοπικές ή άλλες δημόσιες αρχές, άλλοι οργανισμοί δημοσίου δικαίου ή δημόσιες επιχειρήσεις άλλου κράτους μέλους, ούτε τις αναλαμβάνει, με την επιφύλαξη των αμοιβαίων χρηματοοικονομικών εγγυήσεων για την από κοινού εκτέλεση ενός συγκεκριμένου έργου.

Τι θέλει να πει ο ποιητής; Με μια πρώτη ανάγνωση του Ελληνικού κειμένου, θα μπορούσε να σχηματιστεί η εντύπωση στον αφελή αναγνώστη ότι το άρθρο αυτό είναι μια κοινοτοπία: όλοι ξέρουμε ότι ο καθένας ευθύνεται για τις δικές του υποχρεώσεις και μόνο και ότι καμία σύμβαση (από τη σύμβαση ενοικίασης διαμερίσματος ως τις κλασσικές συνθήκες του διεθνούς δικαίου) δε μπορεί να δημιουργήσει υποχρεώσεις γι’αυτούς που δεν είναι μέρη της.

Η φράση κλειδί έρχεται λίγες αράδες μετά: «ούτε τις αναλαμβάνει»  (αγγλιστί ακόμη πιο ξεκάθαρα: «…shall not be liable for or assume…«), και συμπληρώνει το νόημα.

Αν η φράση αυτή ήτο αμάξι, θα ήτο BMW. Άν ήτο γυναίκα, η Heidi Klum. Αν μπύρα, Frankfurter Premium.

Μ’άλλα λόγια, ήταν η βασική (αλλά όχι η μόνη) εγγύηση που ζήτησε και πήρε η Γερμανία για να συμμετάσχει (ή μάλλον, να ηγηθεί) στο πείραμα του ευρώ. Ο καθένας τα λεφτά του – και η Ένωση δεν μπορεί να μεταβληθεί (περισσότερο απ’ όσο ήδη είναι μέσω πακέτων, διαρθρωτικών προγραμμάτων κτλ) σε κοινή μπάνκα απ’όπου τα χρήματα των πλουσίων κρατών θα μπαίνουν στις τσέπες των φτωχών.

Καλά, και πώς είναι δυνατόν να μιλάμε για σχέδιο διάσωσης σήμερα;

Ώς γνωστό, δύο δικηγόροι, τρείς γνώμες. Η ρήτρα μπορεί να ερμηνευθεί με πολλούς τρόπους – ένας απ’αυτούς είναι ότι η Ένωση και τα Κράτη-Μέλη δεν υποχρεούνται να αναλάβουν υποχρεώσεις (άλλου) Κράτους-Μέλους, αλλά μπορούν, αν θέλουν (για την Ένωση, αυτό συνεπάγεται να θέλουν όλα τα Κράτη-Μέλη). Πολλοί ερμηνεύουν το άρθρο 125 συνδυαστικά με το άρθρο 122 (για το οποίο θα μιλήσουμε αργότερα), λαθεμένα κατά τη γνώμη μου. 

Το αν μια τέτοια ερμηνεία είναι σύμφωνη με το πνεύμα της Συνθήκης, τη βούληση των υψηλών συμβαλλομένων μερών κατά το χρόνο της υπογραφής της Συνθήκης, η ακόμη και το – απλούστατο για αλλαγή – γράμμα της Συνθήκης, άλλα λόγια ν’ αγαπιόμαστε. Γιατί λοιπόν μια τέτοια ερμηνεία; Ο ευρών κερδίζει αμοιφθήσεται.

Συμφωνούν όλοι με αυτή την ανάγνωση της Συνθήκης;

Μη με κουράζετε γέρον άνθρωπο, είπαμε, quot homines, tot sententiae. Γι’αυτό και παλαιότερα, το Γερμανικό Συνταγματικό Δικαστήριο ανήγαγε τη ρήτρα αυτή ως προϋπόθεση για την παραμονή της Γερμανίας στην ΟΝΕ.

Γι’αυτό και οι καθηγητάδες νομικής και οικονομικών που προσέφυγαν τότε στο Γερμανικό Συνταγματικό Δικαστήριο, ετοιμάζονται να ξαναπροσφύγουν με σκοπό ή να ακυρώσουν την προσφορά βοήθειας στην Ελλάδα, ή να βγάλουν τη Γερμανία απ’ την ΟΝΕ.

Πόσο πιθανό είναι η μοίρα της Ελλάδας, της Γερμανίας και της ΟΝΕ να κριθούν σε αυτό το άχρωμο κτίριο στην εξίσου άχρωμη Καρλσρούη; Προτρέχετε! Αυτό είναι το πρώτο μάθημα – και τέτοια ερωτήματα είναι ύλη για μεταπτυχιακό σεμινάριο.

Τώρα, τάξη, ελεύθεροι (πολιορκημένοι)

Με την ευκαιρία της πρόσφατης υποβάθμισης του χρέους της Ελλάδας, της Πορτογαλίας και (φευ) της προεδρεύουσας την ΕΕ μέχρι τέλη Ιουνίου Ισπανίας.

 

Ο πολύς νομπελίστας Paul Krugman, με προχτεσινό άρθρο τους στους NY Times, αναφέρεται στην ακροαματική διαδικασία που άρχισε στην Αμερικανική Γερουσία σε σχέση με το σορτάρισμα της αγοράς ακινήτων απ’ την Goldman Sachs (η οποία ούτε λίγο ούτε πολύ στοιχημάτιζε εναντίον των πελατών της!). Στα ηλεκτρονικά μηνύματα που διαβάστηκαν, οι υπάλληλοι της Goldman καυχούνταν για το κατόρθωμα τους (να έχουν συγκρουόμενα συμφέροντα).

Αλλά, το πρόβλημα (και το θέμα) δεν ήταν αυτά τα μηνύματα. Ήταν, όπως σωστά επισημαίνει ο Krugman εκείνα που έστειλαν οι υπάλληλοι των οίκων αξιολογήσεων, δίνοντας ΑΑΑ σε τίτλους που λίγο καιρό μετά ονομάζονταν «τοξικοί».

Ποιοι είναι οι οίκοι αυτοί; Κατά βάσιν Fitch, S&P, Moody’s, DBRS. Η αγορά είναι (ειδικά τα τελευταία χρόνια) ολιγοπωλιακή.

Τι υποτίθεται ότι κάνουν; Έρευνα αγοράς: είναι πωλητές εκτιμήσεων για την ποιότητα των τίτλων που εκδίδει μια εταιρεία (ένα κράτος, ένας φορέας τοπικής αυτοδιοίκησης, κτλ). Με αυτόν τον τρόπο, επενδυτές (ειδικά «θεσμικοί επενδυτές», αλλά όχι μόνο) αποφασίζουν αν θα αγοράσουν ή θα σορτάρουν τους τίτλους αυτούς (δηλαδή αν θα επενδύσουν στην ευημερία του εκδότη ή στη χρεοκοπία του).

Τι πραγματικά κάνουν: εκμεταλλεύονται την ολιγοπωλιακή τους θέση και το ρόλο τους στην αγορά για να πλασάρουν στην αγορά σκουπίδια ή επιδεινώσουν τις πιθανότητες αδυναμίας δανεισμού (και άρα, τα κέρδη των αγοραστών naked credit default swaps) εκδοτών σε κακή οικονομική κατάσταση.

Μια θετική αξιολόγηση είναι συνήθως αρκετή για το πλασάρισμα στην αγορά ενός τίτλου. Η επενδυτική τράπεζα λοιπόν έχει τη δυνατότητα να «δώσει κάτι παραπάνω» στον οίκο αξιολόγησης που θα της κάνει τη δουλειά ή να «δώσει κάτι λιγότερο» στον οίκο αξιολόγησης που θα στριντζώσει. Εναλλακτικά, μπορεί να δηλώσει ότι θα τους προτιμήσει για μελλοντικές αρπαχτές εεεε εκδόσεις ήθελα να πω.

Γιατί είναι σημαντικοί για την Ελλάδα, Πορτογαλία, Ισπανία; 

Η πιστοληπτική διαβάθμιση (credit rating) ενός τίτλου ή ενός εκδότη χρησιμοποιείται ως κριτήριο για τον καθορισμό του ελαχίστου ορίου πιστοληπτικής διαβάθμισης από το Ευρωσύστημα στα πλαίσια της άσκησης εργασιών νομισματικής πολιτικής [1, 2]  ή πράξεων συναλλάγματος με τα συναλλαγματικά διαθέσιμα της ΕΚΤ και των λοιπών κεντρικών τραπεζών της ευρωζώνης.

Χονδρικά, αν ένας εκδότης ομολόγων έχει κακή πιστοληπτική διαβάθμιση, τα ομόλογά του δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν σαν ενέχυρο για την άντληση ρευστότητας (ρευστού ντε!) απ’ το ευρωσύστημα. Αν έχουν ήδη χρησιμοποιηθεί, επιδείνωση της πιστοληπτικής διαβάθμισης κάτω από ένα όριο μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την καταγγελία της σύμβασης (ως εδώ, φέρτε πίσω τα λεφτά μας και πάρτε τα σκουπίδια σας!) ή το αίτημα αύξηση/υποκατάστασης του ενεχύρου (margin call/substitution of collateral: δώστε κάτι παραπάνω/δώστε κάτι καλύτερο αν θέλετε να κρατήσετε τα λεφτά).

Και φυσικά οι τράπεζες που έχουν στα χέρια τους τίτλους που γίνονται σκουπίδια (ελληνικές, γαλλικές, γερμανικές) αποκτούν αυξημένο πρόβλημα εξεύρεσης ρευστότητας – με αποτέλεσμα η δική τους πιστοληπτική διαβάθμιση να υποβαθμίζεται – και ούτω καθεξής.

 

CAVEAT: ο undantag δεν παραγνωρίζει ότι η κατάσταση των οικονομικών της Ελλάδας, θύμα του κρατισμού και της λαμογιάς χρόνων, δεν είναι η καλύτερη.

ΑΛΛΑ, ο αξιολογητής δεν πρέπει να είναι άμεμπτος;

Επίσης, το να εξαρτάται το μέλλον μιας κεφαλαιουχικής εταιρίας από έναν ιδιωτικό οίκο αξιολόγησης, το καταλαβαίνω. Ένας λαός όμως (εν προκειμένω, πολλοί λαοί); Είναι δυνατόν;

(άντε καλά, ο κανόνας της φθίνουσας χρησιμότητας του εισοδήματος – όταν εγώ πήγαινα πανεπιστήμιο το σύγγραμα της Δημοσίας Οικονομικής δεν είχε ακόμη μεταφραστεί).

Με αφορμές:

1. δημοσίευμα του Βήματος για τα νέα μέτρα – ιδέα μου, ή η λέξη «κλίμακα» δεν υπήρχε στο άρθρο αυτό;

2. την καταπλητική αφίσα που βρήκα εδώ.

 

Ο κανόνας λοιπόν αυτός – σα να βλέπω τον υπέργηρο καθηγητή μου να τον ξαναεξηγεί μπροστά στα έκθαμβα μετεφηβικά μάτια μου, λέει τα εξής άκρως επιστημονικά:

 

– Αν ο Χ έχει μηνιαίο εισόδημα 1000 ευρώπουλων (ΣΣ: εμφανώς, μεγιστάνας του πλούτου), χρειάζεται 500 για το ενοίκιο (ΣΣ: γκαρσονιέρα στα Ταμπούρια – με συγκάτοικο), 300 για να φάει (ΣΣ: Happy Meals, κουλούρια, αδέσποτες γάτες και νεράτζια από τις νεραντζιές του κέντρου, αν υπάρχουν ακόμα) 150 άλλες πάγιες ανάγκες (ΣΣ: ο αγαθός καθηγητής εν έτει …., φώς νερό τηλέφωνο, ένα ρούχο και ένα σινεμά είχε υπόψιν, σήμερα προσθέστε κινητό και ίντερνετ…) και τα υπόλοιπα 50 στην άκρη για μια κακιά στιγμή (ΣΣ: δεν είχαν βγει ακόμη τότε τα δάνεια κακιάς στιγμής με προνομιακό επιτόκιο) .

– Αν πάλι ο Ψ έχει μηνιαίο εισόδημα 10.000 ευρώπουλων (ΣΣ: ήτοι το 1/3 ενός δικηγόρου της Πλ. Κωλωνακίου = ακριβώς ένας Κούγιας, από άποψη ύψους), χρειάζεται 1500 ευρώ για το ενοίκιο (ΣΣ: τριάρι στην Κηφισσίας), 1500 για να φάει (ΣΣ:  Μπαιρακτάρης, Καράμπαμπας) 1500 άλλες πάγιες ανάγκες (ΣΣ:  φώς νερό τηλέφωνο, δυό ρούχα, δύο σινεμά, 700 ευρώ στην παραδουλεύτρα, κινητά και ίντερνετ έχει στο γραφείο), και τα υπόλοιπα 5.500 … στην άκρη για μια κακιά στιγμή (ΣΣ: αν η κακιά στιγμή είναι το τελευταίο σκυλοτράγουδο της Βίσση, στην άκρη θα μαζευτούν πέντε δίσκοι εκείνης της τσαπερδονοκωλοσφυρίχτρας λουλουδούς) .

– Αν πάλι ο Ω έχει μηνιαίο εισόδημα 100.000 ευρώπουλων (ΣΣ: ήτοι τριών δικηγόρων της Πλ. Κωλωνακίου μαζί = 1 ολόκληρος Κούγιας από άποψη ύψους = περί τα 1.5 @ρχιδι@ συνολικά), χρειάζεται 7000 ευρώ για το ενοίκιο (ΣΣ: διαμέρισμα στην Εκάλη -αν δεν το’χει αγοράσει ακόμη), 4000 για να φάει (ΣΣ:  υπάρχει ακόμη το Boschetto;) 4000 άλλες πάγιες ανάγκες (ΣΣ:  φώς Εβιάν τηλέφωνο, τρία ρούχα, τρία σινεμά μια παράσταση της Ντενίσης, 700 ευρώ στην παραδουλεύτρα, 700 στον μπάτλερ και 700 στη μαγείρισα, κινητά και ίντερνετ έχει στο γραφείο), και τα υπόλοιπα 85.000 … στην άκρη για μια κακιά στιγμή (ΣΣ: και οι νήσοι Κάυμαν, στην άκρη του χάρτη βρίσκονται) .

Ελπίζω έγινα αντιληπτός. Πιο λιανά, ο κανόνας αυτός λέει ότι:

– οι πάγιες ανάγκες είναι πάγιες ανάγκες, ένα μίνιμουμ το οποίο πρέπει να παραμένει αφορολόγητο διότι, αν φορολογηθεί, στην επόμενη φορολογική χρήση το κράτος θα έρθει ενώπιον ενωπίωι μ’ένα μάτσο άχρηστα κόκκαλα.

– όσο απομακρύνεται κανείς από τις πάγιες ανάγκες, τόσο τείνει ή να αποταμιεύει ή (ανάλογα με τη νοοτροπία) να ξοδεύει σε πράγματα χωρίς τα οποία θα μπορούσε να ζήσει…  δηλαδή, όσο αυξάνεται το εισόδημα, τόσο μειώνεται η χρησιμότητά του.

Πρακτική εφαρμογή του κανόνα είναι η κλίμακα φορολογικού συντελεστή στη φορολογία εισοδήματος φυσικών προσώπων…

Εννοείται πως, ο κανόνας της φθίνουσας χρησιμότητας του εισοδήματος δε βρίσκει εφαρμογή επί εταιρειών, όπου η χρησιμότητα του κατακρατούμενου εταιρικού κέρδους (μετά την αφαίρεση των δαπανών και την πληρωμή μερίσματος) είναι μηδενική. Οι εταιρείες – δυστυχώς – δεν μπορούν να μείνουν ένα μάτσο κόκκαλα. Κατά συνέπεια, η κλίμακα φορολογικού συντελεστή δεν (πρέπει να) εφαρμόζεται επί εταιρειών.

Τ’άκουσες, Γιωργάκη, τα νέα;

(και γράμματα γνωρίζω…)